Uitleg simpel dropdownmenu, twee niveaus diep

Korte omschrijving

Als je met de cursor over een van de ingangen in de menubalk hovert, opent een submenu. Onder de ingangen in dat submenu zit een link naar een pagina. Het menu waar je over hovert en de bijbehorende hogere ingang verkleuren.

Alles op deze site kan vrij worden gebruikt. Je gebruikt het wel op eigen risico: als er ergens fouten in zitten, ben ik daar niet verantwoordelijk voor en ook niet voor eventueel daardoor aangerichte schade in welke vorm dan ook. Een link naar http://www.css-voorbeelden.nl is niet verplicht, maar wordt wel gewaardeerd.

Opmerkingen

• De truc om dit zonder JavaScript werkend te maken voor Internet Explorer 6 is afkomstig van de site van Gibson Research Corporation. Alle verbeteringen, verslechteringen en stommiteiten komen voor mijn rekening.

• Zonder css ziet dit menu eruit als een serie geneste ongeordende lijsten (<ul>'s). Het is zonder css dus goed toegankelijk. Vanwege de omvang van die lijsten heb ik het menu in dit geval ónder de inhoud van de pagina gezet, zodat mensen met 'n spraakbrowser en dergelijke niet eerst tientallen links horen.

  Zonder css wordt, afhankelijk van het programma en de instellingen daarvan, de naam van de link en/of de title weergegeven.

  Een menu kan in de regel het best in een <ul> worden gezet, omdat veel spraakbrowsers en dergelijke een menu binnen een <ul> herkennen. Daardoor is het makkelijker om in één keer het hele menu te passeren. Een andere mogelijkheid is het gebruik van een zogenaamde skip-link.

• Via hoveren is dit menu goed toegankelijk, mede omdat het aantal niveaus niet al te groot is: bij 18 niveaus is iedereen gegarandeerd de weg kwijt.

  Zonder css zie je alleen de html, en dan blijkt dit menu gewoon te bestaan uit ongeordende lijsten, die goed toegankelijk zijn. En omdat alle submenu's 'n sublijst zijn van de lijst daarboven, staan de links ook netjes uitgesorteerd per submenu.

  Voor de mensen die links bezoeken via de tab-toets, bijvoorbeeld omdat ze 'n muis niet goed kunnen besturen, is dit menu slecht toegankelijk, behalve in Opera.

  Als je over een van de bovenste knoppen hovert, opent het daarbij horende submenu. Als je dan de tab-toets gebruikt, worden de links netjes afgelopen en is ook goed te zien welke link focus heeft. Maar mensen die in staat zijn om de muis zo gericht boven 'n ingang in het menu te krijgen zijn natuurlijk niet de mensen die 'n probleem hebben met het sturen van de muis.

  Met alleen de tab-toets, en zonder over het menu te hoveren, werkt het als volgt in de verschillende browsers:

  Opera kan als enige browser het hele menu met behulp van toetsen bereiken. In een eerdere versie van deze tekst kwam Opera juist als slechtste uit de bus. Maar Opera blijkt 'n aantal zeer goed verstopte fantastisch handige mogelijkheden te hebben. Met behulp van de Shift-toets en pijltjes is het hele menu via het toetsenbord te openen. In de statusbalk wordt de juiste link getoond.

  Safari gaat wel alle links af. Als je op 't juiste moment op Enter drukt, ga je dus wel naar de juiste pagina. Maar Safari toont op geen enkele manier bij welke link je bent. Bij 70 links is dat 'n tikkeltje lastig...

  Internet Explorer 6, 7 en 8, Google Chrome en Firefox lopen netjes alle links af en tonen de bestemming in de statusbalk (maar ook hier klapt het menu niet uit). Als je op het juiste moment op Enter drukt, ga je dus naar de juiste pagina. Bij deze browsers zou je misschien nog iets kunnen regelen door heel duidelijke namen voor de pagina's waar je naar linkt te gebruiken, maar ideaal is het bepaald niet. (In dit voorbeeld staat steeds hetzelfde in de statusbalk, omdat ik geen zin had om zeventig verschillende pagina's te maken...)

  De enige echt reële mogelijkheid is het uitzetten van de css, zodat je alle links uit het menu als 'n gewone link ziet, uitgesorteerd in lijsten. Of het gebruik van een hulpprogramma om via het toetsenbord de cursor te sturen, zodat je wel kunt hoveren. Maar dat is beslist lastiger dan gewoon de tab-toets gebruiken.

  Dit is 'n heel groot nadeel bij het gebruik van dit soort menu's. Menu's die met JavaScript zijn gemaakt hebben ook vrijwel allemaal dit nadeel, en vaak nog veel meer. Het enige uitklapmenu met JavaScript dat ik ken dat ook werkt met de tab-toets, is het Accessible Website Drop Down Menu. Maar dat doet weer helemaal niets als JavaScript uit staat. Als css uitstaat toont het, net als dit menu, een serie links in ongeordende lijsten. Dit menu is alleen gratis voor niet-commercieel gebruik.

  Kort samengevat: als je 'n menu wilt dat in elke situatie goed toegankelijk is, ook met speciale programma's, gebruik dan geen uitklapmenu.

Links in deze uitleg, vooral links naar andere sites, kunnen verouderd zijn. Op de pagina met links vind je steeds de meest recente links.

Alles op deze site is gemaakt op een systeem met Linux. Daarbij is vooral gebruik gemaakt van Quanta Plus, GIMP en Firefox met extensies. De pdf-bestanden zijn gemaakt met OpenOffice.

Iets gevonden waar je wat aan hebt? Mooi. Als je je waardering wilt uiten, maak dan een donatie over aan War Child Nederland, een organisatie die kinderen uit oorlogsgebieden helpt hun trauma's te verwerken. Of - nog beter - wordt donateur:

Achterliggend idee

Naar dit soort uitklapmenu's is tamelijk veel vraag. Vrijwel altijd zijn ze geschreven in JavaScript. Als ze niet volledig met JavaScript werken, wordt voor Internet Explorer 6 toch wat JavaScript toegevoegd, omdat hover bij Internet Explorer 6 alleen maar werkt bij 'n link ('n <a>). Bij alle andere moderne browsers werkt hover op elk element.

En dus ontstaat er 'n probleem. Voor 'n uitklapmenu moet er 'n submenu openen als je over iets anders hovert. En dat kan bij Internet Explorer 6 dus alleen als je over 'n <a> hovert. Maar 'n <a> mag je niet nesten, dus je kunt niet bij het hoveren over 'n <a> 'n submenu met 'n lijst <a>'s laten openen.

Voor alle andere browsers is 't relatief simpel. Het eerste niveau, de bovenste knoppen die altijd zichtbaar zijn, is gewoon 'n ongeordende lijst. Bij het hoveren over een van de <li>'s uit die lijst opent 'n tweede <ul>, waarin 'n lijstje met links staat.

Er wordt dus nooit 'n <a> genest. En omdat de hele lay-out via css wordt gedaan, heb je zonder css 'n keurige serie ongeordende lijsten met daarin netjes alle links per lijst: heel overzichtelijk. Maar wel veel ruimte innemend, daarom heb ik in de html het menu ook onderaan gezet. Spraakbrowsers en dergelijke zien dan eerst de inhoud van de pagina en niet de tientallen links uit het menu.

Dit is 'n mooi verhaal, maar je hebt er dus niets aan voor Internet Explorer 6. En daar komt de truc van bovengenoemde site om de hoek kijken. De truc houdt het volgende in:

Open 'n <a>. Zet in die <a> 'n tabel met daarin 'n cel. Zet in die cel het submenu (dus de <ul> met de <a>'s die bij dat submenu horen). Sluit de tabel af en sluit dan pas de eerste <a>.

Dit is absoluut volledig foute code, waar elke fatsoenlijke browser volledig van uit z'n bol gaat. Maar Internet Explorer 6 is geen fatsoenlijke browser, dus die vreet dit gewoon. En gedraagt zich dan net als alle andere browsers bij dit menu.

Het is fout omdat je binnen de eerste <a> 'n <table> en 'n <ul> zet. Beide zijn blok-elementen, en 'n <a> is 'n inline-element. 'n Blok-element mag nooit zonder meer in 'n inline-element worden gezet: je zet ook geen boekenkast in je boek.

Verder wordt er 'n hele serie <a>'s, het submenu, in de eerste <a> genest, iets wat ook problemen op hoort te leveren. Deze volledig foutieve code in combinatie met alle bugs in Internet Explorer 6 blijkt 'n werkend uitklapmenu op te leveren.

Nu is 't alleen nog zaak om deze verschrikkelijke code voor alle andere browsers te verbergen op zo'n manier, dat de code ook in de toekomst geen problemen gaat opleveren.

In html kun je commentaar neerzetten tussen <!-- en -->. Dat wordt genegeerd door alle browsers. Een van de weinige echte slimmigheden van Microsoft op 't gebied van html is 't toevoegen van eigen speciale codes binnen dat commentaar, waar alleen Internet Explorer op reageert: conditional comments. En dat is volledig geldig, want binnen commentaar mag je alles neerzetten wat je wilt, al wil je er de gezamenlijke wartaal van Wilders en Verdonk parkeren.

De code voor Internet Explorer 6 wordt dus in 'n conditional comment gezet, wat alleen door Internet Explorer wordt gelezen. Dat levert wel gelijk problemen op met Internet Explorer 7 en nieuwer, want die lezen dit ook, en die gedragen zich net als alle andere browsers en niet als Internet Explorer 6, dus dat gaat grandioos mis.

Code die alleen voor Internet Explorer 6 is bedoeld, kan ik simpel uitfilteren (hoe dat precies gaat staat in de Beschrijving van code en css hieronder). Lastiger is de eerste afsluitende </a>, die Internet Explorer 6 niet mag lezen, maar die Internet Explorer 7 en nieuwer, net als alle andere browsers, wel moeten lezen. Maar ook dat blijkt te kunnen met conditional comments.

De css is ook veel uitgebreider dan nodig zou zijn zonder Internet Explorer 6. Voor alle browsers wordt hoveren over 'n <li> gebruikt, maar voor Internet Explorer 6 is overal 'n aparte selector nodig die hoveren over 'n <a> gebruikt.

Andere browsers dan Internet Explorer 6 hebben ook alleen maar 'n <a>, 'n link, nodig als er echt ergens naartoe wordt gelinkt. Voor deze browsers is het niet nodig om bijvoorbeeld 'Knop 1', wat alleen maar 'n kopje in het menu is, op te nemen in een <a>. Maar voor Internet Explorer 6 wel, omdat hoveren anders niet wordt herkend.

Dit is code die dus volstrekt niet valid is. Ik durf dit alleen maar aan omdat alle andere andere browsers, de validator, enz. het gewoon helemaal niet zien. En omdat ik 'n methode gebruik die officieel is goedgekeurd door de maker van de browser, dus die methode blijft gewoon bestaan. En 't belangrijkste: Internet Explorer 6 verandert niet meer, er komen hooguit nog beveiligings-updates. Met bijvoorbeeld Opera zou ik dit nooit zo durven doen, omdat je er vergif op kunt nemen dat met 'n update een van de afwijkingen van de standaard of een van de bugs wordt verbeterd, en dan zou het hele kaartenhuis in elkaar storten.

Verder heb ik om alle menu's nog 'n kadertje ('n border) gezet. Daarvoor zijn wat kleine correcties nodig om alles goed aan te laten sluiten. En bij hoveren over 'n ingang in het menu kleurt die ingang wit. Ook de ingang die naar 'n submenu leidt blijft wit.

Door het gebruik van em als maateenheid op vrijwel alle plaatsen kun je de lettergrootte veranderen, terwijl de lay-out van 't menu intact blijft (met wat kleine problemen bij zoomen, zie Bekende problemen).

De links zijn niet goed bereikbaar via de tab-toets, zie ook daarvoor bij Bekende problemen).

Het verschil tussen li:hover en a:hover

In veel regels staan twee selectors, die erg op elkaar lijken. Selectors worden gescheiden door een komma.

De linker selector is steeds voor alle browsers behalve Internet Explorer 6, de rechter is voor Internet Explorer 6.

Internet Explorer 6 negeert de :hover bij de <li> in de eerste selector, omdat hij dat gewoon niet kent.

De andere browsers negeren de tweede selector, omdat alleen in de code voor Internet Explorer 6 'n <ul> in 'n <a> voorkomt. Andere browsers kunnen die opdracht dus onmogelijk uitvoeren bij gebrek aan 'n <ul> in 'n <a>.

Behalve Internet Explorer 6 herkennen alle moderne browsers een :hover over alle elementen, ook over een <li>. Aan de linkerkant staat dus regelmatig li:hover: doe iets als ik over 'n <li> hover. Voordeel van het hoveren over 'n <li> in 'n <ul> is dat je 'n <li> gewoon mag nesten. Dat wil zeggen: je mag de <ul> nesten, en dus ook de daarin liggende <li>'s.

Omdat 'n <ul> van 'n niveau lager dus gewoon 'n onderdeel is van 'n <li> van 'n hoger niveau, zal die <li> ook netjes wit blijven als ik over de daarin zittende <ul> hover.

Internet Explorer 6 herkent dat hoveren over 'n <li> echter niet, die herkent alleen hoveren over 'n <a>. En daar komt de truc met de geneste <a>'s en de tabellen daarin om de hoek kijken: die blijkt wel te werken bij Internet Explorer 6. Maar omdat die code zwaar fout is, moet die wel worden verborgen voor alle andere browsers.

De tweede selector is voor Internet Explorer 6. In de basis is hij hetzelfde als de eerste selector, maar er zijn wat <a>'s toegevoegd zodat Internet Explorer 6 het hoveren kan herkennen.

In de beschrijving van code en css beschrijf ik steeds alleen maar de eerste selector, omdat ze in wezen hetzelfde werken. Overal waar over 'n <li> wordt gehoverd, moet je voor Internet Explorer 6 'n <a> lezen. Als je de tweede selector met de eerste vergelijkt, worden eventuele verdere kleine verschillen gelijk duidelijk.

Alleen :hover of :hover, :focus en :active?

Het eerste deel van deze tekst is voor alle voorbeelden met links en dergelijke hetzelfde, het laatste deel (onder het kopje Speciaal bij dit voorbeeld) is speciaal voor dit voorbeeld.

De meeste mensen openen 'n link door erop te klikken. Er is echter 'n tweede manier: met behulp van de tab-toets (sommige browsers gebruiken andere toetsen, maar het principe is hetzelfde). Met behulp van de tab-toets kun je van link naar link 'springen'. Op welke link je staat, wordt door alle browsers aangegeven met een of ander kadertje rondom de link.

De link met het kadertje eromheen heeft focus. Dat wil zeggen dat je die link volgt als je op de enter-toets drukt. In principe werkt dit precies hetzelfde als gewoon klikken op de link.

Als iemand geen muis wil of kan gebruiken, bijvoorbeeld door 'n handicap, is deze manier om 'n link te openen erg handig. Als de volgorde van de links in de code niet logisch is, kun je eventueel met behulp van tabindex 'n afwijkende volgorde van de links opgeven. De tab-toets volgt dan die afwijkende volgorde.

Tot zover is er nauwelijks verschil tussen het gebruik van de tab-toets of van de muis.

Als je echter extra dingen onder de link hebt gestopt, die pas gaan werken als je over de link hovert, is er wel 'n verschil. Je geeft dat aan met :hover: als je over de link hovert. Met de tab-toets alleen kun je niet over 'n link hoveren. Dus als er bijvoorbeeld 'n pop-up wordt geopend, zul je die niet zien als je de tab-toets gebruik om naar 'n link te gaan.

Om dit op te lossen kun je op dezelfde manier als je :hover gebruikt :focus gebruiken: als de link focus heeft. Dat is dus als er 'n kadertje rondom de link staat en de link wordt gevolgd bij het indrukken van enter.

Door dus a:hover, a:focus {...} te gebruiken, opent bijvoorbeeld 'n pop-up ook als je de tab-toets gebruikt. Maar er zitten 'n paar adders onder het gras.

* Naast :hover en :focus is er nog :active. Deze laatste zou horen te werken als de muis wordt ingedrukt op de link. Dat werkt ook zo in alle browsers, behalve in Internet Explorer vóór versie 8. In haar onmetelijke wijsheid heeft Microsoft besloten af te wijken van de standaard: :active werkt in oudere versies zoals :focus hoort te werken, en :focus werkt gewoon helemaal niet vóór versie 8. In alle andere browsers werken :focus en :active dus wel volgens de standaard, en met ingang van versie 8 van Internet Explorer houdt Microsoft zich ook eindelijk aan de standaard.

Dit betekent dat je niet kunt volstaan met a:hover, a:focus {...}, maar dat je a:hover, a:focus, a:active {...} moet gebruiken, want anders werkt het niet in oudere versies van Internet Explorer. Het zal nog jaren duren voor deze oude versies niet meer worden gebruikt, maar omdat Microsoft zich nu eindelijk ook aan de standaard houdt op dit punt, wordt :active nu ook langzaamaan bruikbaar voor waar het voor is bedoeld.

* Belangrijke informatie moet je niet geven via :focus of :active, omdat dit niet werkt als css uit staat.

* Ten slotte kan 'n pop-up of zoiets gruwelijk in de weg komen te staan, bijvoorbeeld door de rest van de pagina af te dekken. Iemand die gewoon de muis kan gebruiken, verplaatst deze even en de pagina is weer zichtbaar. Iemand die moeite heeft met het gebruik van de muis, heeft deze mogelijkheid niet of minder. Als je buiten de link en de daarbij horende pop-up en dergelijke klikt, sluit deze weliswaar, maar dat is nu juist het probleem: mensen die de muis niet goed kunnen gebruiken, hebben nou net daar problemen mee.

Als je via de terug-toets teruggaat naar de vorige pagina, heeft de link waar je vandaan kwam nog steeds focus, en dus staan pop-up en dergelijke ook nog open. Wat ook heel storend kan zijn als andere delen van de pagina daardoor niet te zien zijn. Op het moment dat ik dit schreef, werkte de terug-toets bij alle browsers zo, met uitzondering van Google Chrome. Maar 't kan best zijn dat Google Chrome het inmiddels ook doet, of 'n andere juist weer niet, want dit schijnt nogal te veranderen.

Om al deze redenen is het goed je even af te vragen of de voordelen van 'n pop-up en dergelijke wel opwegen tegen de nadelen. Ik zet zelf mijn eigen overwegingen bij elk voorbeeld steeds even erbij. Wat natuurlijk niet wil zeggen dat je daar geen andere mening over zou kunnen hebben.

Speciaal bij dit voorbeeld

Dit voorbeeld zou ideaal zijn om ook :focus en :active te gebruiken, maar helaas werkt dit niet op lijsten en lijstingangen. Zou het wel werken, dan zou de toegankelijkheid voor mensen die de tab-toets gebruiken gelijk ook goed zijn, maar helaas...

Beschrijving van code en css

	div#header-buiten
	{
	    position: absolute;
	    right: 16px;
	    width: 100%;
	    height: 120px;
	    background: yellow;
	}

	div#header-binnen
	{
	    margin-left: 16px;
	    height: 120px;
	    text-align: center;
	}

De code aanpassen aan je eigen ontwerp

• Als je dit voorbeeld gaat aanpassen voor je eigen site, houdt het dan in eerste instantie zo eenvoudig mogelijk. Ga vooral geen details invullen.

• Gebruik vooral geen FrontPage, Publisher of Word (alle drie van Microsoft). Deze programma's maken niet-standaard code die alleen goed te bekijken is in Internet Explorer. In alle andere browsers zie je grotendeels bagger, áls je al iets ziet.

  Publisher en Word zijn niet bedoeld om websites mee te maken. FrontPage is zwaar verouderd en wordt niet meer onderhouden door Microsoft. Als je beslist 'n duur product (299 dollar) van Microsoft wilt gebruiken, neem dan Microsoft Expression Web 2. Andere uitvoeringen zijn nog veel duurder.

  Je kunt natuurlijk ook het gratis programma Kompozer, de opvolger van nvu, gebruiken. Dit programma is te downloaden vanaf www.kompozer.net/download. Meer links over Kompozer vind je op de pagina met links onder Gereedschap → wysiwyg-editor.

  Maar het allerbeste is om gewoon zelf html, css, enz. te leren, omdat zelfs het allerbeste programma het nog steeds zwaar verliest van 'n op de juiste manier met de hand gemaakte pagina.

• Het beste kun je 'n site maken in Firefox. Als je 'n site maakt in Firefox, Opera, Safari of Google Chrome, is er 'n hele grote kans dat hij in alle browsers werkt. Als je in Internet Explorer begint, is dat niet zo. Dat heeft te maken met historische oorzaken (als je geïnteresseerd bent: zoek maar naar 'boxmodel' en 'probleem' of zo op internet, of naar 'quirks mode'). Ik geef de voorkeur aan Firefox, omdat er zoveel extensies (uitbreidingen) voor bestaan. De twee belangrijkste voor 't maken van sites zijn Web Developer en Firebug, maar er bestaan nog tientallen andere.

• Het allereerste dat je moet invoeren, is het doctype, vóór welke andere code dan ook. Een lay-out met een missend of onvolledig doctype ziet er totaal anders uit dan een lay-out met een geldig doctype. Wát er anders is, verschilt ook nog 'ns tussen de diverse browsers. Als je klaar bent en dan nog 'ns 'n doctype gaat invoeren, weet je vrijwel zeker dat je van voren af aan kunt beginnen met de lay-out.

  Geldige doctypes vind je op www.w3.org/QA/2002/04/valid-dtd-list.html.

  Gebruik het volledige doctype, inclusief de url, anders werkt het niet goed.

• Gebruik een 'strict' doctype of het doctype voor html 5. Deze zijn bedoeld voor nieuwe sites. Het transitional doctype is bedoeld voor al bestaande sites, niet voor nieuwe. Het transitional doctype staat talloze tags toe, die in html 5 zijn verboden. Deze tags worden al zo'n tien jaar afgeraden. Het transitional doctype is echt alleen bedoeld om de puinhoop van vroeger, toen niet volgens standaarden werd gewerkt, enigszins te herstellen.

  Het strict doctype staat verouderde tags niet toe. Daardoor kan met 'n strict doctype, of het nu html of xhtml is, probleemloos worden overgestapt naar html 5. Met een transitional doctype en het gebruik van afgekeurde tags kun je niet overstappen naar html 5. Je moet dan eerst alle verouderde tags verwijderen, wat echt ontzettend veel werk kan zijn.

• Als tweede voer je de charset in. Het beste kun je utf-8 nemen. Als je later van charset verandert, loop je 'n grote kans dat je alle aparte tekens als letters met accenten weer opnieuw moet gaan invoeren.
• Test vanaf het allereerste begin in zoveel mogelijk verschillende browsers in 'n aantal resoluties (schermgroottes). Onder het kopje Getest in kun je in deze uitleg vinden waar ikzelf op test. Ook van Internet Explorer kun je meerdere versies naast elkaar draaien. Je kunt daarvoor zoeken op internet en op de pagina met links staan onder de kopjes Gereedschap → Meerdere versies van Internet Explorer draaien en Gereedschap → Weergave testen 'n aantal links die daar ook bij kunnen helpen.
• Voor alle voorbeelden geldt: breng veranderingen stapsgewijs aan. Als je bijvoorbeeld foto's wilt laten weergeven, begin dan alleen met het veranderen van de namen van de foto's, zodat je eigen foto's worden weergegeven. Maakt niet uit als de maten niet kloppen en de teksten fout zijn. Als dat werkt, ga dan bijvoorbeeld de maten aanpassen. Dan de teksten. En controleer steeds of alles nog goed werkt.

• Als het om een lay-out of iets dergelijks gaat: zorg eerst dat header, kolommen, footer, menu, en dergelijke staan en bewegen zoals je wilt, en ga dan pas details binnen die blokken invullen. In eerste instantie gebruik je dus bijvoorbeeld 'n leeg blok voor waar uiteindelijk het menu komt te staan.

  Als je begint met allerlei details, is er 'n heel grote kans dat die de werking van de blokken gaan verstoren. Bouw eerst het huis, en ga dan pas de kamers inrichten. Als de blokken eenmaal werken zoals je wilt, zul je het gelijk merken als 'n toegevoegd detail als tekst of 'n afbeelding iets gaat storen. Daarvoor moet je natuurlijk wel regelmatig controleren in verschillende browsers of alles nog wel goed werkt.

  Je kunt de blokken tijdens het aanpassen opvullen met bijvoorbeeld <br />1<br />2<br />3 enz., tot ze de juiste hoogte hebben. Het is handig om aan het einde even iets toe te voegen als 'laatste', zodat je zeker weet dat er niet drie regels onderaan naar 't virtuele walhalla zijn verhuisd.

  Om de breedte te vullen kun je het best 'n kort woord als 'huis' duizend keer of zo herhalen. Ook hier is het handig om aan 't einde (en hier ook aan 't begin) 'n herkenningsteken te maken, zodat je zeker weet dat je de hele tekst ziet.

• Zolang je in grotere dingen zoals 'n lay-out aan 't wijzigen bent, zou ik je aanraden de verschillende delen een achtergrondkleur te geven. Je ziet dan goed waar 'n deel precies staat.
• Als je instellingen verandert in de style, doe er dan maar 1, hooguit 2 tegelijk. Als je er 17 tegelijk verandert moet je niet verbaasd zijn als je niet weet wat er is gebeurd. En als je 't niet meer terug kunt draaien.
• Marges, padding en border worden bij de hoogte en breedte van de inhoud opgeteld (gaat volkomen tegen je gevoel in, maar 't is niet anders). Hier worden vaak fouten mee gemaakt. Als je bijvoorbeeld in een lay-out 'n border toevoegt aan een van de 'hoofdvakken' (header, footer, kolommen), dan wordt deze er dus bij opgeteld. Bij 'n border van 2 px rondom de linkerkolom wordt deze dus plotseling 4 px breder (2 aan beide kanten), en 4 px hoger. Zoiets kan je hele lay-out verstoren, omdat iets net te breed of te hoog wordt. Je moet dan elders iets 4 px kleiner maken. Dat zal vaak zo zijn: als je één maat verandert, zul je vaak ook 'n andere moeten aanpassen.
• In plaats van px kun je ook andere maten gebruiken, met name em. Voordeel van em is dat het door de gebruiker kan worden vergroot en verkleind, ook in Internet Explorer (andere browsers hebben meer mogelijkheden op dit gebied). Nadeel is dat het de lay-out sneller kan verstoren dan bijvoorbeeld px. Dit moet je gewoon van geval tot geval bekijken.

• Valideren, valideren, valideren en dan voor 't slapen gaan nog 'ns valideren.

  Valiwie???

  Valideren is het controleren van je (x)html en css op 'n hele serie fouten. Computers zijn daar vaak veel beter in dan mensen. Als je 300 keer <h2> hebt gebruikt en 299 keer </h2> vindt 'n computer die ene missende </h2> zonder enig probleem. Jij ook wel, maar daarna ben je misschien wel aan vakantie toe.

  Je kunt je css en (x)html zowel valideren als 't online staat, als wanneer 't nog in je computer staat. Web Developer ('n Firefox-extensie) heeft zelfs 'n mogelijkheid om de html voortdurend, bij elke wijziging, opnieuw te valideren. (Die mogelijkheid is er ook bij css, maar daar wordt altijd aangegeven dat 't valid is, wat je er ook aan onzin in zet. Maar als je in de balk op css klikt ga je naar de echte validator, en die controleert wel goed.)

  (x)html kun je valideren op: validator.w3.org

  css kun je valideren op: jigsaw.w3.org/css-validator

  Valideren kan helpen om gekmakende fouten te vinden. Valid code garandeert ook dat de weergave in verschillende browsers (vrijwel) hetzelfde is. En valid code is over twintig jaar ook nog te bekijken.

Toegankelijkheid en zoekmachines

Toegankelijkheid (accessibility in het Engels) is belangrijk voor bijvoorbeeld blinden die een spraakbrowser gebruiken, of voor motorisch gehandicapte mensen die moeite hebben met het bedienen van een muis. Een spider van een zoekmachine (dat is het programmaatje wat de site indexeert voor de zoekmachine) is te vergelijken met een blinde. Als je je site goed toegankelijk maakt voor gehandicapten, is dat dus gelijk goed voor een hogere plaats in een zoekmachine. Dus als je 't niet uit sociale motieven wilt doen, kun je 't uit egoïstische motieven doen.

(Op die plaats in de zoekmachine heb je maar beperkt invloed. De toegankelijkheid van je site is maar één van de factoren, maar zeker niet onbelangrijk.)

Als je bij het maken van je site al rekening houdt met toegankelijkheid, is dat nauwelijks extra werk. 't Is ongeveer te vergelijken met inbraakbescherming: doe dat bij 'n nieuw huis en 't is nauwelijks extra werk, doe 't bij 'n bestaand huis en 't is al snel 'n enorme klus.

Enkele tips die helpen bij toegankelijkheid:

• Gebruik altijd een alt-beschrijving bij een afbeelding. De alt-tekst is wat wordt gebruikt als afbeeldingen niet kunnen worden gezien (dat geldt dus ook voor zoekmachines). Als je iets wilt laten zien als je over de afbeelding hovert, gebruik daar dan het title-attribuut voor, niet de alt-beschrijving.
• Gebruik bij een link een title, waarin je omschrijft waar de link naar toe leidt.

• Accesskeys (sneltoetsen) kun je beter niet gebruiken, deze gaven te veel problemen omdat ze vaak dubbelop zijn met sneltoetsen voor de browser of andere al gebruikte sneltoetsen. Bovendien is voor de gebruiker meestal niet duidelijk welke toetsen het zijn.

  In de komende html 5 waren ze eerst niet toegestaan, maar inmiddels lijkt het erop dat ze toch worden toegestaan, maar op 'n andere manier dan in html 4.01. Ik ga ze zelf pas weer gebruiken als duidelijk is hoe ze gaan werken, en als ze beter zijn uitgedacht dan in html 4.01 het geval was, want bij een goede toepassing is het op zich een heel goed idee.

• Met behulp van de tab-toets (of op 'n soortgelijke manier) kun je in de meeste browsers door de links lopen. Elke tab brengt je één link verder, shift-tab één link terug. Met behulp van tabindex kun je de volgorde aangeven waarin de tab-toets werkt. Zonder tabindex wordt de volgorde van de code aangehouden, maar soms is een andere volgorde logischer.

• Vaak kunnen bepaalde delen van de code, zoals de header en links, met 'n simpele ingreep als position: op een lagere plaats worden neergezet in de code. 'n Blinde wordt er niet vrolijk van als elke pagina begint met het voorlezen van dezelfde zestien links. En 'n zoekmachine hecht meer waarde aan hoger staande tekst dan aan lager staande, dus je kunt beter inhoud dan header of links bovenaan hebben staan.

  Ik doe dat in de voorbeelden vaak niet, omdat het van geval tot geval bekeken moet worden. En voor veel mensen zullen de voorbeelden zo al ingewikkeld genoeg zijn.

  Een andere mogelijkheid is een zogenaamde skip-link: een link die je buiten het scherm parkeert met behulp van css, zodat hij normaal genomen niet te zien is. Zo'n link is wel zichtbaar te maken in speciale programma's zoals spraakbrowsers. Die link staat boven het menu en linkt naar de inhoud van de pagina, zodat mensen met één klik het hele menu kunnen passeren.

• Van oorsprong was html een taal om wetenschappelijke documenten weer te geven, pas later is hij gebruikt voor lay-out. Maar daar is hij dus eigenlijk nooit voor bedoeld geweest. Het gebruiken van html voor lay-out leidt tot enorme problemen voor gehandicapten en tot een lage plaats in zoekmachines.

  De html hoort alleen inhoud te bevatten, lay-out doe je met behulp van css. Die css moet in een extern stylesheet staan of, als hij alleen voor één bepaalde pagina van toepassing is, in de head van die pagina. Zoekmachines zijn ook niet dol op een oerwoud van inline-stijlen (dat zijn stijlen in de tag zelf: <div style="...">.)

• Breng een logische structuur aan in je document. Gebruik een <h1> voor de belangrijkste kop, een <h2> voor een subkop, enz. Spraakbrowsers en dergelijke kunnen van kopregel naar kopregel springen. En een zoekmachine gaat ervan uit dat <h1> belangrijke tekst bevat.

  Dit geldt voor al dit soort structuurbepalende tags.

  Als een <h1> te grote letters geeft, maak daar dan met behulp van je css 'n kleinere letter van, maar blijf die <h1> gewoon gebruiken. Op dezelfde manier kun je al dit soort dingen oplossen.

• Een table is fantastisch, maar alleen als die wordt gebruikt om een echte tabel weer te geven, niet als hij voor opmaak wordt misbruikt. In het verleden is dat op grote schaal gebeurd bij gebrek aan andere mogelijkheden. Een tabel is, als je niet heel erg goed oplet, volstrekt ontoegankelijk voor gehandicapten en zoekmachines. Het lezen van een tabel is ongeveer te vergelijken met het lezen van een krant van links naar rechts: niet per kolom, maar per regel. Dat gaat dus alleen maar goed bij een echte tabel zoals een spreadsheet. In alle andere gevallen garandeert 'n tabel 'n lagere plaats in een zoekmachine.

• Frames zijn een volstrekt verouderde techniek, die heel veel nadelen met zich meebrengt. Deze zijn hier netjes op een rijtje gezet: Webrichtlijnen. iframes hebben voor een deel dezelfde nadelen.

  Als je 'n stuk code vaak wilt gebruiken, zoals 'n menu dat op elke pagina hetzelfde is, include dat dan met PHP of SSI. Dan ziet iedereen (ook 'n zoekmachines dus!) alles als één pagina in plaats van als los zand aan elkaar hangende teksten.

• Geef de taal van het document aan, en bij woorden en dergelijke die afwijken van die taal de afwijkende taal met behulp van lang="..". Ik doe dat op mijn eigen site maar af en toe, omdat de tekst (en vooral de code) een mengsel is van Engels, Nederlands en eigengemaakte namen. Dit soort teksten is gewoon niet goed in te delen in een taal.
• Gebruik de tag <abbr> bij afkortingen. Doe dat de eerste keer op een pagina samen met de title-eigenschap: <abbr title="en dergelijke">e.d.</abbr>. Daarna kun je op dezelfde pagina volstaan met <abbr>e.d.</abbr>. Doe je dit niet, dan is er 'n grote kans dat 'n spraakbrowser e.d. uit gaat spreken als Ed, en 'n zoekmachine kan er ook geen chocola van maken.

• De spider van 'n zoekmachine, spraakbrowsers, en dergelijke kunnen geen plaatjes 'lezen'. Het is soms verbazingwekkend om te zien hoe veel, of eigenlijk: hoe weinig tekst er overblijft op een pagina als de plaatjes worden weggehaald. Het zelfde geldt voor die fantastisch mooie flash-pagina's, als daarbij geen voorzieningen voor dit soort programma's zijn aangebracht.

  Op Linux kun je met Lynx kijken hoe je pagina eruitziet zonder plaatjes en dergelijke, als echt alleen de tekst overblijft.

  In Windows kun je in Firefox de extensie Yellowpipe Lynx Viewer Tool installeren, waarmee je Lynx kunt imiteren: Yellowpipe Lynx Viewer Tool

  In Windows kun je ook het gratis programma WebbIE installeren. WebbIE laat de pagina zien, zoals een spraakbrowser en dergelijke hem zien. WebbIE is te downloaden vanaf www.webbie.org.uk. Nog een soortgelijk gratis programma is WebFormator.

  De Firefox-extensie Web Developer heeft de mogelijkheid om 'n pagina te bekijken zonder css en/of afbeeldingen.

  Tenslotte kun je je pagina nog online laten controleren op 'n behoorlijk aantal sites. Ik noem er hier enkele. Helaas zijn ze bijna allemaal Engelstalig.

  colorfilter.wickline.org Laat zien hoe een kleurenblinde de site ziet.

  contentquality.com Test op toegankelijkheid. Heel overzichtelijk.

  wave.webaim.org Deze laat grafisch zien hoe de toegankelijkheid is. Heel erg duidelijk, maar bij grotere pagina's wordt 't al snel erg chaotisch.

  Omdat ze de uitleg van de icoontjes heel goed hebben weten te verstoppen, geef ik de link daarvan ook maar gelijk: wave.webaim.org/icons

  www.webrichtlijnen.nl/toetsen De enige Nederlandstalige site. Test op toegankelijkheid.

Getest in

Laatst gecontroleerd op 6 februari 2011.

(Internet Explorer 6 is voor het laatst gecontroleerd op 12 augustus 2009. Op deze browser test ik niet meer. Maar omdat de code niet is veranderd, neem ik aan dat dit voorbeeld ook nog werkt in Internet Explorer 6.)

Dit voorbeeld is getest in Firefox, Opera, Safari, Google Chrome, Internet Explorer 6, 7 en 8 in de resoluties 800x600, 1024x768 en 1280x1024. Steeds met de laatste versie van die browsers, omdat ik geen zin heb om rekening te houden met mensen die met zwaar verouderde browsers surfen. Dat is trouwens vragen om ellende, want updates van browsers hebben heel vaak met beveiligingsproblemen te maken. In de resoluties 1024x768 en 1280x1024 is ook in- en uitzoomen en een kleinere en grotere letter getest. Eventuele problemen staan bij Bekende problemen.

Naast deze 'gewone' browsers is alles ook getest in Lynx, WebbIE, Jaws en Fangs Screen Reader Emulator. Lynx is een browser die alleen tekst laat zien en geen css gebruikt. WebbIE is een browser die gericht is op mensen met een handicap. Jaws is een screenreader, zoals die door blinden wordt gebruikt. Fangs Screen Reader Emulator is een extensie bij Firefox die de pagina laat zien zoals een screenreader hem ziet.

Als het voorbeeld in deze vier programma's toegankelijk is, zou het in principe toegankelijk moeten zijn in alle aangepaste browsers en dergelijke. En dus ook voor zoekmachines, want een zoekmachine is redelijk vergelijkbaar met een blinde. Eventuele opmerkingen over de toegankelijkheid van dit voorbeeld staan bij Opmerkingen.

Nieuwe browsers test ik pas als ze uit het bèta-stadium zijn, omdat er anders 'n redelijke kans is dat ik 'n bug zit te omzeilen die voor de uiteindelijke versie nog gerepareerd wordt. Dit voorbeeld is alleen getest in de hierboven met name genoemde browsers. Vragen over niet-geteste browsers kan ik niet beantwoorden, en het melden van fouten in niet-geteste browsers heeft ook geen enkel nut. (Melden van fouten, problemen, enz. in wel geteste browsers: graag!)

Wijzigingen

12 augustus 2009:

Voor het eerst opgenomen.

13 januari 2010:

Bij Bekende problemen → Toegankelijkheid stukje over Opera herschreven. Opera blijkt 'n aantal fantastische mogelijkheden te hebben, die helaas nauwelijks te vinden zijn.

6 februari 2011:

• color: black; toegevoegd aan body vanwege toegankelijkheid.
• Google Chrome toont, bij gebruik van de tab-toets, inmiddels de bestemming van de links in het menu.
• Tal van kleinere aanpassingen in de tekst, vooral op het gebied van toegankelijkheid.
• Breedte van #menu en regelhoogte van #menu ul li a.niveau-1 gepromoveerd tot essentiële code. (Dus niet goed opgelet bij eerdere controles... Heb me al 'n halfuur diep zitten schamen. Onderin de kelder.)

Bekende problemen

Opera en Internet Explorer 7

Zonder zoomen wordt het menu goed weergegeven, ook met een andere lettergrootte. Als je gaat in- of uitzoomen (dus niet alleen de lettergrootte veranderen in Internet Explorer 7), dan valt 'n enkel kaderlijntje weg, en 'n enkel lijntje wordt wat dikker. Daar is niets aan te doen. Ik neem aan dat het komt door afrondingen bij het vergroten of verkleinen van blokken en dergelijke.

Erg storend is het niet, het overgrote deel blijft prima in orde. Pas als je vijf keer gaat verkleinen wordt het echt 'n probleem, maar ik denk niet dat veel mensen dat gaan doen.